Bu resim aslında hareket etmiyor.

Göz yanılgılarımız aslında bizi aldatmıyorlar, biliyor musunuz? Tam tersine, bütün yaptıkları beyinlerimizin etraftaki gerçekliği nasıl kurguladığını ortaya sermekten başka birşey değil.

Mesela bu yazıyı okurken ofisinizdeki sandalyenizde oturuyor olmanız büyük bir ihtimal… Peki şimdi bir göz yanılgısı deneyi yapmaya ne dersiniz? Kendinizi masadan biraz uzaklaştırın ve gözleriniz açık olmak şartıyla koltuğunuzu sağdan sola dört beş kez kendi ekseni etrafında döndürün. Sonra hemen yine bu ekrana bakın.

Evet, ekran da büyük bir hızla soldan sağa dönüyor, öyle değil mi? Elbette değil, çünkü biz artık büyümüş çocuklar (!) olarak bu göz yanılmasını uzun süredir zaten biliyoruz ve o yüzden bizim için bu pek de etkileyici değil.

Ama aşağıdaki resim için aynı şeyi söyleyebilecek misiniz, bir bakın bakalım:

Troxler deneyi için bir örnek

Resmin ortasındaki küçük kırmızı noktaya bir iki dakika boyunca konsantre olmanız gerekiyor. Çok geçmeden, etrafını saran yeşil halkanın kaybolmaya başladığını fark edeceksiniz, beyaz arka planla bütünleşmeye başlayacak. Bunda herhangi bir aldatmaca yok aslında, zira bu son derece basit, dönmeyen, hareket etmeyen bir resim.

Bu yanılsamaya neden olan etki, neredeyse iki yüz senedir bilinen bir olgu. Adını onu ilk olarak tanımlayan ve İsviçreli bir fizikçi ve filozof Ignaz Vital Troxler‘den (1780 – 1866) alıyor.  Troxler etkisinin temeli aslında baş dönmesi veya hafif argo dilde “leyla olmak” dediğimiz hadiseye dayanıyor.  Bir olguyu belirli bir şekilde algılamaya o kadar çok alışıyoruz ki, onu başka türlü algılayamamaya başlıyoruz, örneğin yeşil halkanın orada olduğunu artık fark edemiyoruz. Ne zaman ki çevre şartlarında belirgin bir değişiklik meydana gelirse, algı sistemimiz içine düştüğü durumun ayırdına varabiliyor. Yine aynı örneklerden gidersek, sandalyenizin dönüşünü durdurduğunuzda, dünya dönmeye devam ediyor, fakat tersi yönde. Yeşil halkadan uzak veya farklı bir yere baktığınızda, görsel alanınızın aynı bölgesinde bu sefer kırmızı bir halka görmeye başlıyorsunuz.

Normalde bu tür görsel yanılsamaların bilimsel nedenleri seyrek olarak yayın dünyasında kendine yer bulabiliyor olsa da, son zamanlarda bu durumun değişmekte olduğunu görüyoruz. Visual Sciences Society’nin her sene düzenlenen genel toplantısında, katılımcıların en son ve en zor optik yanılsama örneklerini sergiledikleri bir yarışma düzenleniyor (2009 yılının kazanan optik yanılsama “eserini” linkten açıp bakmanızı tavsiye ediyorum, gerçekten çok ilginç). Bu göz yanılmasının bilimsel açıklaması, eseri yaratan kişinin blogunda da detaylı olarak yer alıyor, merak edenler girip okuyabilir.

Bu kişinin, ki adı Arthur Shapiro’ymuş, sitesinde daha da etkileyici göz yanılması örneklerini de bulabilirsiniz. Bana göre en etkileyici ve şaşırtıcı olanı ise şu sayfada yer alan olay. Bunu görmenizi şiddetle öneririm, cidden şaşırtıcı.

Bu konuyla, yani göz yanılsamaları ile illuzyonlar ile ilgili önerebileceğim bir kaç kaynak ise şöyle:

Konuyla ilgili öneriler

- bu kitap gerçekten çok ilginç ve kesinlikle tavsiye ediyorum: Empire of Illusion: The End of Literacy and the Triumph of Spectacle

- bir diğeri ise şöyle: Masters of Deception: Escher, Dali & the Artists of Optical Illusion

Hatta, ilk önerdiğim kitapla var ve o da gerçekten çok ilginç. Gerçi bunların tümü İngilizce, ama ne yazık ki Türkçe kaynakların sayısı sınırlı kalıyor.

Bu konuyla ilgili sitede başka yazılar da olabilir.